PATRIA, de Fernando Aramburu

Hombre, Joxe Mari. ¿Has vuelto? Me alegro.(p.222)*

 O pasado día 23 de xaneiro reunímonos na Biblioteca  para comentar Patria, o libro de Fernando Aramburu que, publicado en  setembro de 2016, está a acadar un éxito excepcional, tanto en España como noutros países europeos, presentado moitas veces como a gran novela do País Vasco.

Algunhas de nós lémolo nun aire, malia as súas case 650 páxinas, e encantounos.  A "historia" atrapounos de principio a fin, porque queriamos coñecer a resolución da experiencia vital dos nove personaxes nos que se centra a novela. Sen atender  a cuestións de estilo,  nin no fondo nin na forma. Primando, sobre calquera consideración,  o pracer de ler,  ao que o autor conseguiu engancharnos.
As reaccións posteriores foron, sen embargo, diferentes. Por varias razóns, naturalmente.
En primeiro lugar porque Patria ten, como é sabido, defensores ferventes e detractores non menos acérrimos. Mesmo a nivel político:  Mariano Rajoy e Ana Pastor, pola banda defensora  e Manuela Carmena pola censora,por exemplo . Esa  dicotomía está tamén presente a nivel da rúa e, naturalmente, ao do Club.

Non conseguimos, como teríamos desexado, traer a un compañeiro vasco a falar do tema na Biblioteca. Pero mantivemos con el hai un par de meses unha conversa privada que nos obrigou a reler o libro certamente con moito máis espírito  crítico.  Porque  moitos vascos non se recoñecen en Patria.
A reunión reflectiu perfectamente esta división de pareceres. A primeira persoa que  abriu o diálogo comentou que lera o libro rapidamente, e que lle encantara, … pero non lle deixara pouso. Pensaba así mesmo que a trama se podería trasladar a calquera outra organización terrorista, idea non compartida polos demais.   Outras reafirmábanse na súa estima: gustáralles moito e destacaban por encima de todo o pracer da lectura. Algunhas coincidían en que o que máis apreciaran fora o reflexo da vida das dúas protagonistas, tan amigas na súa xuventude e tan distanciadas posteriormente.
O sector crítico cargou, sen piedade, contra un libro "maniqueo", que "manexa habilmente as emocións e os sentimentos", pero obvia practicamente  temas como a drogadicción no País Vasco naqueles momentos  (algo difícil de esquecer cando se pretende escribir "o" libro sobre esa época concreta). Alegaban tamén que resulta ademais  politicamente moi útil neste momento. Un libro que presenta aos terroristas como seres facilmente manipulables, moi pouco intelixentes, a nivel de  "soldados de base" (a denominación é dunha lectora). O Tatxo cando recoñece a Joxe Mari, o fillo dos seus veciños fuxido a Francia, e a súa muller lle pregunta se falaron,  responde:  "Yo si. El se ha marchado sin dirigirme la palabra (…) Está igual de fortachón que siempre y tiene la misma cara de bobo" (p. 223).  O propio Joxe Mari recoñece moitos anos máis tarde "no fui listo, me manipularon", (p.269) e considera a Karburo "gilipollas total. Más gilipollas imposible" (p. 186).  A cúpula da organización tampouco sae mellor parada.
Críticas tamén aos dous principais personaxes femininos, mulleres relegadas ao fogar, rumiando sempre as mesmas cousas, protectoras pertinaces da familia, na que os homes xogan un papel secundario, sometidos a un férreo matriarcado, e son de lágrima fácil en moitos casos.  Quizá Celeste, a coidadora andina de Amaia, sexa o único personaxe do libro que non vive permanentemente atormentado e consegue manter o sorriso, a educación  e a cordialidade (vide p. 540 e ss.).  En realidade nin Xabier, o médico que se nega calquera alegría dende a morte do seu pai, nin Nerea a súa irmá, unha cara bonita, non demasiado intelixente, descrita case como unha  depredadora que "con frecuencia salía a cazar" (p.316),  nin Arantxa, incapacitada por un ictus con pouco máis de corenta anos, nin Gorka o seu sempre apesarado irmán, nin Joxe Mari no cárcere, nin Joxián, o pai  dos tres, nin Ramuntxo, a quen a ex muller e  a filla lle amargan a existencia, parecen quen de poder acceder á felicidade.
Certo é que, salvo Ramuntxo, todos viven nun pobo pequeno, no que a presión social é moito máis forte e os afoga a todos. Por iso Bittorri, Nerea e Gorka vense obrigados a fuxir.
Neste sentido, Patria é tamén unha novela do desarraigo, na liña das lecturas deste ano no Club.  
Polo que se refire ao estilo, una (segunda e) atenta lectura, permitiunos decatármonos das particularidades lingüísticas nas que non repararamos ao principio. E  de canto nos molestaban  a moitas efectivamente as interminables sucesións de sinónimos que, separadas por barras,  propón o autor a cada paso (por deseo/ /súplica/exigencia del aita. (…) Todo lo perdía / abandonaba  (p.137).
Por outra banda, rastréxanse no libro trazas peculiares do castelán do País vasco, como o uso (e abuso, na nosa opinión)  do condicional  en lugar do imperfecto de subxuntivo. Non sucede só na hipótese das oracións condicionais, senón en todos os casos nos que o español empregaría ese tempo: "Pom, pom, pom. Que abrirían" (p. 298)" No somos como antes de que Joxe Mari se escaparía a Francia" (p.310).
Tamén chama a atención o emprego esaxerado dos participios de presente, tan escasos en español. Sen embargo unha lectora asegurábanos que un sobriño seu, que vive en Euskadi, fala talmente así.
Claro que, coma sempre,  cada un(ha) de nós enfoca o libro desde a súa particular perspectiva.   E se nos choca, a nós, nais galegas extraordinariamente afectuosas, a "frialdade" das dúas mater familiae, é porque sen dúbida non coñecemos á perfección as peculiaridades do carácter vasco. Como non somos quen de recordar ou imaxinar a  situación asfixiante que se vivía mesmo en cidades como Errentería, (recollida en documentais rodados anos despois do anuncio da fin da violencia por parte de ETA).
E se cómpre citar aquí, por encima das críticas, o pracer da lectura do libro para moitas, cabe tamén destacar outras obras literarias sobre organizacións terroristas, lidas no Club,  nas que o lector chega a entender os motivos  dos protagonistas para abrazar a "causa revolucionaria". Referímonos a La calle de los ladrones de Mathias Ënard e O edificio Yacoubian de Alaa Al Aswany, co terrorismo yihadista como telón de fondo. Tamén a novela  Y Dios en la última playa, publicada en 1981 por Cristóbal Zaragoza, presenta  a un membro de Eta moito máis crítico coa organización, capaz de pensar por si mesmo,  de cuestionarse  a oportunidade das súas accións antes de levalas a cabo, e de asumir as consecuencias. En Patria ese fenómeno nos se produce, precisamente polo reducionismo simplista da caracterización dos personaxes. 
Quizás sería bo non esquecer películas como Días contados de Inmanol Uribe ou programas de de Jordi Évole  que nos poden achegar a unha visión máis completa do que foi o conflito vasco, segundo persoas que o viviron …  Claro que a perspectiva de cadaquén seguirá respondendo a súa particular idiosincrasia. 
As citas corresponden a edición en papel: F. Aramburu: Patria, Ed. Tusquets, Barcelona 20164.

Teresa Fernández Ulloa:  Lenguas en contacto: caracterización del castellano del País Vasco y actitudes hacia la lengua.https://minerva.usc.es/xmlui/bitstream/handle/10347/11587/pg_197-212_cc102adquis.pdf?sequence=1, 29/01/2918.




NICANOR PARRA



O 23 de Xaneiro,  faleceu o poeta chileno Nicanor Parra. Nado en 1914, foi ademáis de físico e matemático,  un dos grandes creadores hispanoamericanos.

Considerado o inventor, nos anos 50,  da "antipoesía", oposta á poesía tradicional imperante no seu país,  deixounos   composicións tan fermosas como a seguinte: 







HAY UN DÍA FELIZ

A recorrer me dediqué esta tarde
Las solitarias calles de mi aldea
Acompañado por el buen crepúsculo
Que es el único amigo que me queda.
Todo está como entonces, el otoño
Y su difusa lámpara de niebla,
Sólo que el tiempo lo ha invadido todo
Con su pálido manto de tristeza.
Nunca pensé, creédmelo, un instante
Volver a ver esta querida tierra,
Pero ahora que he vuelto no comprendo
Cómo pude alejarme de su puerta.
Nada ha cambiado, ni sus casas blancas
Ni sus viejos portones de madera.
Todo está en su lugar; las golondrinas
En la torre más alta de la iglesia;
El caracol en el jardín, y el musgo
En las húmedas manos de las piedras.
No se puede dudar, éste es el reino
Del cielo azul y de las hojas secas
En donde todo y cada cosa tiene
Su singular y plácida leyenda:
Hasta en la propia sombra reconozco
La mirada celeste de mi abuela.
Estos fueron los hechos memorables
Que presenció mi juventud primera,
El correo en la esquina de la plaza
Y la humedad en las murallas viejas.
¡Buena cosa, Dios mío! nunca sabe
Uno apreciar la dicha verdadera,
Cuando la imaginamos más lejana
Es justamente cuando está más cerca.
Ay de mí, ¡ay de mí!, algo me dice
Que la vida no es más que una quimera;
Una ilusión, un sueño sin orillas,
Una pequeña nube pasajera.
Vamos por partes, no sé bien qué digo,
La emoción se me sube a la cabeza.
Como ya era la hora del silencio
Cuando emprendí mí singular empresa,
Una tras otra, en oleaje mudo,
Al establo volvían las ovejas.
Las saludé personalmente a todas
Y cuando estuve frente a la arboleda
Que alimenta el oído del viajero
Con su inefable música secreta
Recordé el mar y enumeré las hojas
En homenaje a mis hermanas muertas.
Perfectamente bien. Seguí mi viaje
Como quien de la vida nada espera.
Pasé frente a la rueda del molino,
Me detuve delante de una tienda:
El olor del café siempre es el mismo,
Siempre la misma luna en mi cabeza;
Entre el río de entonces y el de ahora
No distingo ninguna diferencia.
Lo reconozco bien, éste es el árbol
Que mi padre plantó frente a la puerta
(Ilustre padre que en sus buenos tiempos
Fuera mejor que una ventana abierta).
Yo me atrevo a afirmar que su conducta
Era un trasunto fiel de la Edad Media
Cuando el perro dormía dulcemente
Bajo el ángulo recto de una estrella.
A estas alturas siento que me envuelve
El delicado olor de las violetas
Que mi amorosa madre cultivaba
Para curar la tos y la tristeza.
Cuánto tiempo ha pasado desde entonces
No podría decirlo con certeza;
Todo está igual, seguramente,
El vino y el ruiseñor encima de la mesa,
Mis hermanos menores a esta hora
Deben venir de vuelta de la escuela:
¡Sólo que el tiempo lo ha borrado todo
Como una blanca tempestad de arena!

De Poemas y antipoemas (Santiago, Nascimento,1954)
http://www.nicanorparra.uchile.cl/antologia/poemasyantipoemas/diafeliz.html

Mamá Noël




Ao final da sesión de hoxe, Mamá Noël, a lectora número 1 do Club, agasallounos como cada Nadal cunha fermosa e doce felicitación e un espléndido marca páxinas, coas datas das lecturas restantes.







LA MUJER DE LA ISLA NEGRA, de María Fasce



"Elisa, voy a darte un consejo. (…). Nunca desenamores a un hombre de sí  mismo  (…) Ningún hombre puede sobrevivir al desprecio de sí mismo, tiene que buscar a otra, una mujer que lo admire, para olvidar que se ha despreciado" (p.212)
 Xusto antes das vacacións de Nadal comentamos La mujer de  Isla Negra, o libro de Maria Fasce, que recrea de xeito novelado a historia de Pablo Neruda, na súa casa de Isla Negra, e a relación que mantén con tres mulleres: Raquel, Delia e Matilde, e a adolescente Elisa.

Raquel, que coñeceu ao poeta cando el aínda utilizaba o seu nome real, Neftalí Reyes,  chega á casa, repleta de caracolas e mascaróns de proa, acompañada pola súa filla Elisa, para servir como criada, deixando atrás un pasado de privacións, que coñece ben a súa amiga Juana. Tendo unicamente como espazo vital a cociña, invisible case para todos os habitantes da casa, Raquel é a antítese viva de Delia del Carril, a pintora arxentina, esposa do poeta, vinte e cinco anos maior ca el, toda beleza, cultura, refinamento e acción, á que admira profundamente a adolescente. Malia todo, Neruda, personaxe dunha época , non se resistirá a enganar durante as súas ausencias a Delia,  que viaxa con frecuencia,  con Matilde Urrutia, a muller da cabeleira roxa que chegará a converterse na súa terceira esposa.

A rapaza, que descubre a poesía, a sensualidade e o amor en Isla Negra, verá a Raquel refuxiarse novamente en Temuco, para preservar a súa dignidade, mentres ela continúa vivindo na casa, aprendendo modais e afastándose paulatinamente da súa nai. Este distanciamento causaralle profundos  remorsos anos despois en París, onde descobre un secreto vital  e  chega a ser considerada como una escritora de certo prestixio.

O libro, que se le facilmente, gustou á maioría das lectoras, pola caracterización das mulleres, fortes e admirables como Raquel e Delia que aceptan o seu destino con dignidade.

É Raquel, malia a súa humildade, a que esperta máis simpatías, por ser dona da súa vida, coherente ata o final, sabendo perfectamente o que quere dicir e facer. De Juana chama a atención a súa lealdade sen fisuras, e de Delia a súa clarividencia. Seu é o consello citado ao principio, un compendio de filosofía en poucas liñas. Mulleres extremadamente intelixentes, desleixadas por homes en aparencia máis importantes.  Mulleres que se preguntan pola súa invisibilidade co paso do tempo.

O libro orixinou, en pleno auxe da campaña #MeToo, numerosos comentarios sobre o poder exercido por homes carismáticos, como Neruda, Picasso, Hemingway ou Diego Rivera sobre as mulleres coas que conviviron, nunha sociedade, a de principios e mediados do século XX,  na que a conciencia crítica sobre a igualdade de xénero era practicamente inexistente. Personaxes dos que hoxe en día nos asombra a obra pero non especialmente o home, mentres admiramos as personalidades de Frida Kalo, Maruxa Mallo, Delia del Corral , ou María Zambrano.
A este respecto unha lectora sinala o paralelismo entre La mujer de Isla Negra e Mrs. Hemingway en París, no que Paula McLain aborda os primeiros anos do matrimonio de Hadley Richardson e o escritor americano nos anos vinte,  na capital francesa.  Libros que evocan esas relacións  sentimentais dende o punto de vista feminino, dando voz a mulleres silenciadas practicamente ata agora.
Non esquecemos tampouco aos poderosos que hoxe en día seguen a  utilizar o seu poderío para obter o que se propoñen, a costa do resto da humanidade. La mujer de Isla Negra  propiciou, pois, a reflexión.